שני קולות קוראים לשליחת מאמרים עבור שני הגיליונות הבאים של כתב-העת "דברים"
יש להגיש עד ה- 15/8/2026
קול גיליון 19א':
"על יחסי הכרה ונראות: מבקשה ועד זעקה, מנתינה ועד דרישה"
"אני זקוק להכרה", "אנו זכאים להכרה", "אני חש שקוף", "לא רואים אותי" – משפטים אלו ודומיהם, אשר עוסקים ביחסי הכרה, הפכו למטבעות לשון בשיח היומיומי. כמו כל מטבע לשון, רצוי מדי פעם לבחון את ה"טבעיות" שלו מחדש, לחשוף את המורכבות ואף את הבעייתיות שיש בו.
ראשית יש לציין שקול קורא זה מתייחס להכרה לא במובן של זיהוי וגם לא במובן של ידיעה, לא במובן של 'אני יודע, או מזהה, מי אתה', אלא במובן של נתינת ערך, של מפגש עם הזולת שבמסגרתו הזולת מעניק ערך לעצמי שמולו, מפגש שמתמיר את זהות האני.
המפגש עם הזולת הוכר תמיד כמפגש שמביא עמו שאלות מוסריות ורגשיות. זהו מפגש שהיה שם מאז ומעולם, ואף היו לו ביטויים בשדות מוסריים, פוליטיים, משפטיים ופילוסופיים. אך בנקודת זמן מסוימת, במאה השמונה-עשרה, הפילוסוף הגרמני גאורג פרידריך הגל (Hegel), מביא ארטיקולציה חדשה למפגש אני-זולת. במודל שקיבל את השם האדון והעבד הגל מראה את האופן שבו עצם המפגש עם הזולת מעצב את אופן גיבוש התודעה העצמית, האני שביסוד פעולותינו. בכך נפתח פתח להגות שלמה שעוסקת באופן שבו יחסי הכרה – שכוללים מושגים כגון נתינת הכרה, קבלת הכרה, דרישה להכרה, תביעה להכרה – מהווים נדבך חיוני למרחבי קיום רבים: הילד מבקש הכרה מאימו, בת הזוג מבן זוגה, התלמיד ממורתו, העובדת מהמעסיקה, הנכבש מהכובש, הכובש מהנכבש, הגר מבן המקום ועוד ועוד. האישי, הרגשי, הפסיכולוגי, המוסרי, המשפטי, הסוציולוגי, הפוליטי, הפמיניסטי, הספרותי, ההיסטורי, האומנותי – בכולם נמצא ביטויים לרצון מודרני זה.
אולם הכרה אינה עוד בקשה או רצון. פעמים רבות הכרה היא זעקה. בני אדם זועקים כאשר הם זקוקים נואשות לדבר מסוים, כאשר הם כואבים, לעיתים כאב שבוער בהם. והכרה היא כזו. קין מבקש הכרה מהאל, וכשזו לא ניתנת רוצח את אחיו הבל; פרנץ פנון זועק את זעקת השחור אל הלבן בספרו המשפיע עור שחור, מסכות לבנות:"התחננתי אל הזולת, אל מבטו המשחרר"; דונלד ויניקוט מתאר את האופן שבו הנער בבית הספר זועק להכרה דרך אלימות; בישראל דפוסי ההצבעה מושפעים עד היום מהפצע של המזרחים בשנות החמישים; בספר סיפורה של O מתארת הסופרת עד כמה ההכרה כצורך נפשי יכולה לגרור גם ביזוי פיזי ונפשי (ראו ניתוחה של ג'סיקה בנג'מין בכבלי האהבה); הסוציולוג ארווינג גופמן מתאר את האופן הסימבולי שבו הסטיגמה כופה הכרה על הזולת; הפילוסוף אבישי מרגלית מתאר את ההשפלה כעין משחק של כפיית הכרה; ועוד ועוד. כן, יחסי הכרה הם בכל מקום.
הכרה מציפה שאלות מושגיות, כגון האם הכרה היא בקשה או זכות? כיצד הכרה עוברת מתודעה עצמית לביטוי משפטי? לשאלות של צדק חלוקתי? ואם זו לא ניתנת האם אלימות כנגד הופכת ללגיטימית? האם הכרה משתלבת באידיאל הליברלי-אינדיבידואליסטי? מה היחס בינה לבין שאלת הכבוד העצמי? עד כמה הכרה באחריות היסטורית שהיא לא שלנו מחייבת תיקון עצמי ומה גבולותיו של זה? ובכלל, כיצד מעניקים הכרה? כיצד שוללים הכרה? אך הדיון אינו מושגי בלבד, אלא גם בעל פנים קונקרטיות-תרבותיות: כיצד הכרה מתבטאת ספרותית? אומנותית? היכן מתקיימת שאלת ההכרה בסיפור של איוב? ביחסי האדם-אל? ביחסי דת-אדם? כאשר רועי חסן כותב את שירו "מדינת אשכנז" מה בוער בו ומה הפרדוקס שעולה מהשיר? כאשר אנו מתכתבים עם ה-AI האם אפשר לדבר על יחסי הכרה?
הרצון בהכרה, הצורך בהכרה, הוא תיבת פנדורה שמתוכה ממשיכים לזנק שדים שונים, חלקם טובים, חלקם רעים. גיליון 19 מזמין כותבים לעסוק בשאלה זו. אנו מודעים לכך שזוהי שאלה עתיקת יומין בשיח האקדמי, ועדיין, כפי שהיא מתקיימת עוד ועוד בהוויה האנושית, כפי שהיא ממשיכה להפתיע בעוצמתה, היא
גיליון 19ב':
גיליון מיוחד של כתב העת "דברים"
חינוך בחברה הערבית בישראל – חינוך במשבר
החינוך בחברה הערבית-הפלסטינית בישראל מצוי בעיצומו של משבר עמוק, אשר הולך ומחמיר בשנים האחרונות. משבר זה נובע מהמציאות הקשה והמורכבת שבה פועלים מוסדות ואנשי חינוך – מציאות המתאפיינת ברצף אירועים דרמטיים, מצבי חירום מתמשכים, ותמורות מואצות בזירות מגוונות: מגפת הקורונה; העמקת מדיניות ההפרטה והשינויים הניאו-ליברליים; מהפכת הבינה המלאכותית (AI); תהליכים פוליטיים הקשורים למאבק על ההגמוניה במדינה, שבמסגרתם הפך החינוך לזירת מאבק מרכזית; סבבי מלחמה מתמשכים על רקע הסכסוך הישראלי-ערבי והכיבוש המתמשך; התפשטות תופעות האלימות והפשיעה בחברה הערבית; חוקים ויוזמות חקיקה הפוגעים במעמד נשות ואנשי חינוך ערבים; ועוד.
אומנם רבות מהתופעות הללו משפיעות על כלל החברה בישראל, אך השפעתן על החינוך בחברה הערבית משמעותית ועמוקה הרבה יותר, שכן מדובר בהקשר חברתי פוליטי תרבותי ייחודי של חברה זו. חינוך זה סובל ממעמד נחות במשרד החינוך, מתוכניות לימודים בעייתיות, מהתערבות רבת-שנים של מנגנוני ביטחון במינויים ובפיקוח, ומשימוש בחינוך ככלי לשליטה ולכינון תודעה. במציאות הקיימת ניתן לדבר על "חינוך לערבים" שאומנם הוא נפרד, אבל הוא נשלט ומנוהל על ידי משרדי הממשלה, והוא לא מוכר כזרם הנהנה מעצמאות בתוך החינוך הממלכתי בדומה לזרם הממלכתי-דתי. לצד גורמים ממסדיים אלו, קיימים מגוון גורמים הקשורים לחברה הערבית עצמה המשפיעים על מצב החינוך בתוכה.
הביטויים למשבר זה רבים: פערים מתמשכים ועמוקים בין יהודים לערבים בהישגים ובאיכות החינוך; פערים בין קבוצות שונות בחברה הערבית; תחושות ניכור גוברות בקרב תלמידים, מורים והורים; הישגים נמוכים בשפה הערבית – שפת האם – בשפה העברית ובמקצועות שונים; תופעות של נשירה סמויה רחבה ועוד.
עם זאת, תמונת המצב מורכבת וכוללת גם מגמות סותרות: לצד עלייה במספר הפונים להשכלה גבוהה – נרשמת עלייה גם במעורבות צעירים בפשיעה; שיפור בבחינות הבגרות – לעומת הישגים נמוכים במבחני ראמ"ה ובמבחנים בינלאומיים כגון פיז"ה; מבני חינוך מודרניים ומושקעים לצד מחסור בכיתות ומבנים יבילים ורעועים או היעדר מוחלט של מוסדות חינוך ביישובים לא מוכרים בנגב; תקציבים חדשים שנוספו בשנים האחרונות – מול שיח מתמשך על חסמים ביישום, היעדר מיצוי תקציבים והקצאתם הבעייתית לשירות מטרות ממסדיות ופוליטיות; תוכניות חדשות בנושא שפות – מול הישגים נמוכים והחרפה בתחושת הזרות והשוליות; וכן מגמות של פיקוח, דיכוי והשתקה – לצד מודעות הולכת וגוברת לחשיבות של עיסוק בזהות, בערכים ובזכויות, והתרחבות המאבקים למען שינוי.
גיליון זה מבקש לשפוך אור ולבחון את המתרחש בתחום החינוך בחברה הערבית, במיוחד בשנים האחרונות, על רקע התופעות והשינויים הרבים – חלקם הוזכרו לעיל – אשר מעצבים אותו ומשפיעים עליו באופן עמוק.
בין השאלות והנושאים שמעסיקים אותנו:
- החינוך בחברה הערבית בצל המציאות הפוליטית בישראל.
- חינוך פוליטי וחינוך לאזרחות ושאלת הזהות.
- החינוך בחברה הערבית בצל מגמות ניאו-ליברליות, הפרטה ושינויים מעמדיים.
- תוכניות לימוד שונות ומגמות התפתחותן בתחום מדעי הרוח, החברה ועוד.
- כיצד ניתן להסביר את הפערים בהישגים בין קבוצות שונות בתוך החברה הערבית (על רקע מגדר, מצב סוציו-אקונומי, גיאוגרפי ועוד)?
- חוויותיהם של נשות ואנשי חינוך ערבים בתקופות חירום ומלחמות.
- סיפורי רדיפה ופגיעה באנשי ונשות חינוך והשפעתם עליהם/ן.
- מקורות החוסן ודרכי ההתמודדות של החברה הערבית בכלל ונשות ואנשי חינוך בפרט עם מציאות מורכבת וקונפליקטואלית.
- כיצד חווים תלמידים, הורים, רשויות מקומיות וגורמי חברה אזרחית את המתרחש בשדה החינוכי?
- מצב ואתגרי הוראת השפות השונות בחברה הערבית, במיוחד שפת האם – הערבית.
- דפוסי שימוש בבינה המלאכותית בחינוך בחברה הערבית.
- מהן ההשלכות של רפורמות שונות, ארגוניות וחינוכיות, כגון בגיל הרך ובהערכה בבגרויות, על החברה והחינוך בחברה הערבית?
- כיצד באות תופעות האלימות והפשיעה שמתקיימות בחברה הערבית לידי ביטוי בשדה החינוך בה, ואילו תפקידים ומענים החינוך עשוי להציע בהתמודדות עימן?
- הכשרת מורים ערבים – אתגרים מרכזיים בתחום זה נוכח מצבו של החינוך בחברה הערבית, ומצבם/ן של חברי/ות סגל במוסדות להכשרת מורים בכלל, בוודאי בתקופת המלחמה הנוכחית בפרט.
הגיליון נערך בשיתוף פעולה בין מערכת "דברים" לבין המרכז לחקר החינוך בחברה הערבית שבמכללת אורנים, ומטרתו להרחיב ולהעמיק את הידע על החינוך בחברה הערבית – במיוחד מתוך נקודת מבטם/ן וניסיונם/ן של חוקרים/ות, מחנכים/ות ואנשי שדה מתוך החברה עצמה, אבל אנו בהחלט קוראים גם למעורבות חוקרי חינוך מכלל החברה הישראלית. שאיפתנו היא לא רק לתאר ולנתח את המורכבויות, הקשיים והתהליכים הפועלים בשדה החינוך, אלא גם לפתוח פתח לחשיבה ביקורתית ואופרטיבית, לעידוד העלאת הצעות, דרכי פעולה ופתרונות אפשריים, המבוססים הן על מחקר והן על ניסיון מצטבר מהשטח.
אנו מזמינים חוקרות וחוקרים ממגוון תחומי דעת להציע מאמרים לגיליון זה. יש לשלוח מאמרים עד סוף מרץ, 2026.
בכבוד רב,
עורכים אורחים
ד"ר שרף חסאן
ד"ר אימאן אבו-חנא נחאס
دعوة لتقديم مقالات
عدد خاص من مجلة "دفاريم"
جهاز التربية والتعليم في المجتمع العربي في إسرائيل: أزمة مستمرة وأسئلة مفتوحة
يشهد جهاز التربية والتعليم في المجتمع العربي الفلسطيني في إسرائيل أزمة عميقة ومتعدّدة الأبعاد، تفاقمت بشكل ملحوظ في السنوات الأخيرة، وبلغت مستويات غير مسبوقة. هذه الأزمة هي انعكاس لواقع معقّد وصعب تعمل في ظلّه المؤسسات التعليمية، ويواجهه يوميًا المعلمون والمعلمات وجميع العاملين في الحقل التربوي.
يتّسم هذا الواقع بتسارع الأحداث الدراماتيكية، وحالات الطوارئ المستمرة، إلى جانب تحوّلات اجتماعية وسياسية في عدة ميادين، من أبرزها: تفاقم سياسات الخصخصة والتحوّلات النيوليبرالية؛ تداعيات جائحة كورونا؛ الثورة التكنولوجية وفي مقدّمتها الذكاء الاصطناعي؛ تصاعد الصراع السياسي على طابع وهويّة الدولة، والذي تحوّل فيه التعليم إلى ساحة صراع مركزيّة؛ استمرار الاحتلال والصراع الإسرائيلي-العربي؛ مبادرات تشريعيّة وخطوات حكومية تمسّ بمكانة المعلمين والمعلمات العرب بالإضافة تفشّي ظاهرة العنف والجريمة في المجتمع العربي.
لا شكّ أن هذه الظواهر تمسّ في المجتمع في اسرائيل بأسره، غير أن انعكاساتها على المجتمع العربي وجهاز التربية والتعليم في هذا المجتمع أشدّ وأعمق، نظرًا للسياق السياسي الاجتماعي الثقافي الخاص. يعيش جهاز التربية والتعليم في المجتمع العربي واقعًا مأزومًا يتجلّى في مكانته الهامشيّة داخل وزارة التربية والتعليم، وفرض مناهج دراسيّة إشكاليّة، والتدخّل الأمني في التعيينات وآليات الرقابة، فضلًا عن توظيف التعليم كأداة للضبط الاجتماعي وترسيخ خطاب أيديولوجي موجّه. ورغم أن التعليم في المجتمع العربي منفصل عن التعليم العبري في
المجتمع اليهودي، إلا أنه محروم من الاعتراف الرسمي كتيار مستقل يتمتّع بإدارة ذاتيّة ضمن منظومة التعليم العام، كما هو الحال في التيار الرسمي-الديني في المجتمع اليهودي. إضافة الى العوامل المؤسساتية هناك عوامل عديدة متعلقة بالمجتمع العربي والتي تؤثر هي أيضا على وضع التربية والتعليم بداخله.
تنعكس ملامح هذه الأزمة في فجوات عميقة بين العرب واليهود في مستويات التحصيل الدراسي وجودة التعليم، إلى جانب فجوات داخلية بين فئات المجتمع العربي المختلفة، وانتشار مشاعر الاغتراب المتنامية في أوساط الطلاب والمعلمين وأولياء الأمور. وتبرز هذه الإشكاليات بوضوح في تدنّي مستويات التحصيل في اللغة العربية – لغة الأم – وكذلك في اللغة العبرية ومواضيع عديدة أخرى، بالإضافة إلى ظواهر مثل التسرّب الخفي وغيرها من المؤشرات التي تكشف عمق الأزمة التعليمية.
غير أنّ الواقع الراهن يحمل في طيّاته تعقيدات وتناقضات عديدة: فبينما نشهد ارتفاعًا في معدّلات التوجّه للتعليم العالي، تتصاعد في المقابل نسب تورّط الشباب في الجريمة. وفي حين تسجّل امتحانات البجروت تحسّنًا نسبيًّا، تشهد النتائج في الامتحانات الدولية مثل "بيزا" والاختبارات المحليّة للقياس والتقويم مستويات متدنّية، وتتموضع في ذيل القوائم مقارنة بباقي المجتمعات والفئات السكانيّة في إسرائيل، وكذلك مقارنة بسائر الدول والمجتمعات المشاركة في هذه الامتحانات. تتجلّى هذه التناقضات أيضًا في التفاوت بين المؤسسات التعليميّة الموجودة في المناطق المختلفة؛ فبينما تُشيّد مؤسسات تعليمية حديثة في بعض المناطق، تفتقر القرى غير المعترف بها في النقب لأبسط مقوّمات البنية التحتية التعليمية، ويستمر نقص غرف التدريس في المدن والقرى المختلفة. وعلى الرغم من تخصيص ميزانيات إضافية في السنوات الأخيرة، يستمر الخطاب حول ضعف الاستثمار الأمثل لهذه الموارد، وتوجيهها في حالات عديدة نحو أهداف سلطوية بدلاً من إحداث تغييرات جوهرية. كما تبرز المفارقة في إطلاق برامج جديدة لتطوير اللغات، بينما يستمر ضعف التحصيل اللغوي، وتزايد الشعور بالتهميش لدى الطلاب العرب.
في السياق ذاته، يشهد الواقع التعليمي في المجتمع العربي محاولات متزايدة لفرض الرقابة وتقييد حريّة التعبير مقابل نموّ الوعي بأهمية قضايا الهويّة، الحقوق، والقيم، واتساع رقعة النضال المجتمعي من أجل التغيير.
يهدف العدد الخاص من مجلة "دفاريم" إلى تسليط الضوء على واقع التربية والتعليم في المجتمع العربي في إسرائيل، ولا سيّما في ظلّ التحولات والتحديات البنيوية والمجتمعية التي تعصف به.
من بين القضايا والأسئلة التي يسعى هذا العدد لمعالجتها:
- التربية والتعليم في المجتمع العربي في ظل الواقع السياسي في إسرائيل.
- التربية السياسية، التربية للمواطنة، وسؤال الهوية والانتماء.
- أثر سياسات النيوليبرالية والخصخصة على التعليم العربي، وانعكاساتها الاجتماعية والطبقية.
- مناهج التعليم وتطورهم في العلوم الاجتماعية والاداب وغيرهم.
- الفجوات التعليمية داخل المجتمع العربي على خلفيّات اجتماعية، جغرافية، واقتصادية، بما في ذلك فجوات الجندر.
- تجارب المعلمين والمعلمات العرب في أوقات الأزمات والطوارئ والحروب.
- قصص قمع وتضييق ضد المربين والمربيات وتأثيرها على دورهم المهني والاجتماعي.
- مصادر الصمود وآليات التكيّف لدى العاملين في قطاع التعليم العربي في ظل واقع معقّد.
- كيف يعيش الطلاب، الأهالي، السلطات المحلية، ومنظمات المجتمع المدني التحوّلات الجارية في الحقل التربوي؟
- وضع تعليم اللغات في المجتمع العربي، وخاصة تحدّيات تعليم اللغة الأم – العربية.
- تداعيات الذكاء الاصطناعي والتطوّرات التكنولوجية على التربية والتعليم في المجتمع العربي.
- انعكاسات الإصلاحات التربوية المختلفة، مثل تغييرات رياض الأطفال وآليات تقييم امتحانات البجروت، على واقع التعليم العربي.
- تفشّي العنف والجريمة ووصوله إلى المؤسسات التعليمية، ودور المدرسة في معالجتها.
- تحدّيات تأهيل المعلمين العرب، ووضع الطواقم الأكاديمية في مؤسسات إعداد المعلمين، خاصة في ظل الظروف السياسية والأمنية الراهنة.
يتم تحرير هذا العدد بالشراكة بين مجلة "دفاريم" و"مركز دراسات التربية والتعليم في المجتمع العربي" في كلية أورانيم، بهدف الإسهام في تطوير المعرفة النقديّة حول واقع التعليم العربي، من خلال مقاربات بحثية وميدانية نابعة من أبناء المجتمع العربي أنفسهم.
لا يقتصر هدف هذا العدد على توصيف المشكلات فحسب، بل يسعى أيضًا إلى فتح مساحة للتفكير النقدي وتقديم رؤى عملية، واقتراح حلول مبنية على البحث العلمي والخبرة الميدانية معًا.
ندعو الباحثين والباحثات من مختلف التخصصات الأكاديمية إلى المساهمة في هذا العدد الخاص بمقالاتهم البحثية.
آخر موعد لتقديم المقالات: نهاية شهر آذار 2026.
تجدر الإشارة إلى أن مجلة "دفاريم" تصدر عن كلية أورانيم باللغة العبرية. للاطّلاع على تعليمات تقديم المقالات وشروط النشر، يُرجى زيارة صفحة مجلة "دفاريم" عبر موقع الكلية أو من خلال الرابط التالي:
باحترام
المحرران الضيفان
د. شرف حسان
د. إيمان أبو حنّا– نحّاس